હજ ૨૦૨૬: કુરબાની (અદહીયા) અંગે મુફ્તી નિઝામુદ્દીન રિઝવીનો મહત્વપૂર્ણ ફતવો અને માર્ગદર્શન

 

Courtesy: Google image 

ઉર્દૂ ભાષામાં આ એક એક ફતવો છે, જે મુફ્તી મોહમ્મદ નિઝામુદ્દીન રિઝવી દ્વારા હજ ૨૦૨૬ દરમિયાન કુરબાની (અદહીયા) ના નિયમો અંગે જારી કરવામાં આવ્યો છે. જે ઉર્દુ નહિ જાણતા હજ પર જવાવાળા લોકો માટે અત્રે પ્રસ્તુત કરીએ છીએ.તેનો ગુજરાતી અનુવાદ નીચે મુજબ છે:

હજ ૨૦૨૬ માં કુરબાની અંગે માર્ગદર્શન

બિસ્મિલ્લાહિર રહમાનિર રહીમ
(અલ્લાહના નામથી જે અત્યંત કૃપાળુ અને દયાળુ છે)

જવાબ:

જ્યારથી સરકારે આ આદેશ જાહેર કર્યો છે કે હજ ૨૦૨૬ માં કુરબાની ફક્ત "નુસુક પોર્ટલ" પર ઉપલબ્ધ "અદહી પ્રોજેક્ટ" દ્વારા જ કરી શકાય છે, વ્યક્તિગત અથવા ખાનગી રીતે કુરબાની પર પ્રતિબંધ છે; કોઈ પણ હાજી પોતે કુરબાની કરી શકતા નથી, અને કોઈ એજન્ટ, ખાનગી કે બિન-સરકારી માધ્યમથી કુરબાની કરાવી શકતા નથી, ત્યારે આ વાત સ્પષ્ટ થઈ ગઈ છે કે હજ-એ-તમત્તુ અથવા હજ-એ-કિરાનની કુરબાની ફક્ત સરકારના "અદહી પ્રોજેક્ટ" પર જ નિર્ભર રહેશે.

સરકાર લાખો કુરબાનીઓ લાખો લોકો તરફથી ક્યારે અને કેવી રીતે કરશે? ત્રણ દિવસમાં કે ચાર દિવસમાં? અને આ કુરબાની 'રમી' (પથ્થર મારવા) અને 'હલક' (માથું મુંડાવવા) પહેલા થશે કે પછી? આ તમામ બાબતોની સમયસર તપાસ દરેક હાજી માટે શક્ય નથી. તેથી જે મુસ્લિમો પહેલા રમી, પછી કુરબાની અને પછી હલક એટલે કે માથું મુંડાવવાના ક્રમને અનિવાર્ય (વાજિબ) માને છે અને જેઓ ચોથા દિવસે કુરબાનીને યોગ્ય નથી માનતા, તેમના માટે આ મોટી કસોટીનો વિષય હશે. લાખોની ભીડમાં કોણ કેવી રીતે આ બાબતોની ખાતરી કરીને મનની શાંતિ મેળવી શકશે? તેના માટે આ પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે:

• જે હાજીઓ આ તમામ બાબતોની સમયસર તપાસ કરી શકતા નથી અને શંકા-કુશંકામાં ફસાયેલા છે, તેમના માટે ઉકેલનો માર્ગ શું છે?
• શું સરકારના સંચાલનમાં ખલેલ પહોંચાડ્યા વગર પોતાના ધર્મ પર અમલ કરવો શક્ય છે?

અમે અમારી જાણકારી મુજબ અલ્લાહની કિતાબ (કુરાન શરીફ), અલ્લાહના રસૂલ સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમની સુન્નત અને શરીયતના પુસ્તકોમાંથી કેટલાક સારાંશ રજૂ કરીએ છીએ, જેથી હજયાત્રીઓ તેને સામે રાખીને પોતાનો નિર્ણય પોતે લઈ શકે.

અમે કોઈના વહીવટમાં દખલ કરતા નથી, પરંતુ શરીયતના આદેશોથી માહિતગાર કરવા યોગ્ય માનીએ છીએ જેથી શરીયતનું પાલન મજબૂતી સાથે થતું રહે.

૧. શરીયત-એ-તાહિરા (પવિત્ર ઇસ્લામિક કાયદો) હાજીઓને અને તેને માનનારાઓને કોઈ ખાસ વ્યક્તિ, સંસ્થા કે 'અદહી પ્રોજેક્ટ' દ્વારા જ કુરબાની કરાવવા માટે પાબંદ (બાધ્ય) કરતી નથી. બલ્કે શરીયતે આઝાદી આપી છે કે હાજી પોતે કુરબાનીની વ્યવસ્થા કરે અથવા કોઈ વિશ્વાસુ વ્યક્તિ દ્વારા કરાવે. આ અંગે કુરાન અને સુન્નતમાં સ્પષ્ટતા છે.

વધુમાં અલ્લાહનું ફરમાન છે:

إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ (કુરાન, સૂરહ યુસુફ: ૪૦)
"હુકમ કરવાનો અધિકાર ફક્ત અલ્લાહનો જ છે."

અલ્લાહ જ્યારે તેના બંદાઓને સ્વતંત્ર રાખ્યા હોય, તો તેમને તે જ સ્થિતિમાં રહેવા દેવા જોઈએ. કુરાન અને સુન્નતનું સન્માન આ જ ઈચ્છે છે.
વલ્લાહુ તઆલા આલમ (અલ્લાહ સૌથી વધુ જાણે છે).

---

(૨) શરીયત-એ-તાહિરાએ સરળતા આપી છે, મુશ્કેલી નહીં; અને સરળતા પૂરી પાડવાનો આદેશ પણ આપ્યો છે. જેમ કે હદીસ શરીફમાં છે:

يَسِّرُوا وَلَا تُعَسِّرُوا
(સરળતા પેદા કરો અને મુશ્કેલીમાં ન નાખો).

આ હદીસ ઈમામ બુખારી (રદિ અલ્લાહુ અન્હુ) એ 'સહીહ અલ-બુખારી' માં વર્ણવી છે. શરીયત દરેક મોરચે તેના અનુયાયીઓનું માર્ગદર્શન કરે છે અને આસાની પ્રદાન કરે છે. આપણે તેના પર મક્કમ રહેવું જોઈએ. (વલ્લાહુ તઆલા આલમ)

(૩) જે હાજી કોઈ કારણસર કુરબાની કરવાથી લાચાર હોય, તેમના માટે 'દુર્ર-એ-મુખ્તાર' અને 'ફતવા-એ-કદીર' જેવા શરીયતના પુસ્તકોમાં આ ઉકેલ છે: તેઓ એહરામ બાંધ્યા પછી અને હજ પૂર્ણ કર્યા પહેલા (હજના દિવસોમાં) ત્રણ રોઝા રાખે. આ રોઝા એકસાથે પણ રાખી શકાય અથવા એક-બે દિવસના અંતરે પણ રાખી શકાય. બાકીના સાત રોઝા હજ પૂર્ણ કરીને ઘરે પાછા ફર્યા પછી રાખવાના રહેશે.

તેથી, જે હાજીઓને લાગે છે કે તેઓ પોતાના મઝહબ (નિયમો) મુજબ કુરબાની કરવામાં લાચાર છે, તેઓ આ સરળતાનો લાભ લઈ શકે છે. અલ્લાહ પાકનું ફરમાન છે:

وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ (સૂરહ હજ: ૭૮)
"અલ્લાહએ તમારા માટે દીન (ધર્મ) માં કોઈ મુશ્કેલી રાખી નથી."

વધુમાં કુરાનમાં છે:

فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ
"પછી જેને (કુરબાની) ન મળે, તો તેણે ત્રણ રોઝા હજના દિવસોમાં રાખવા અને સાત જ્યારે તમે પાછા ફરો (ઘરે)".(સૂરહ અલ બકરાહ:૧૯૬)

આ અંગે મઝહબના પુસ્તકોમાં વિગતવાર વર્ણન છે. (વલ્લાહુ તઆલા આલમ)

(૪) જે હાજી 'શેખ-એ-ફાની' હોય (એટલે કે ખૂબ જ વૃદ્ધ કે નબળા), જે રોઝા રાખી શકતા નથી અને ભવિષ્યમાં પણ રાખી શકવાની આશા નથી, તેમણે દરેક રોઝાના બદલામાં 'ફિદ્યા' (દાન) આપવું જોઈએ. (વલ્લાહુ તઆલા આલમ)

(૫) જે હાજીઓની ફ્લાઈટ હજની તારીખની ખૂબ નજીક છે, તેઓ ઈચ્છે તો 'હજ-એ-તમત્તુ' કે 'કિરાન' ના બદલે 'હજ-એ-ઇફરાદ' ની નિયત કરે. હજ-એ-ઇફરાદમાં કુરબાની વાજિબ (ફરજિયાત) નથી. આવા લોકો હજ કરીને પાછા આવી જશે અને તેમના પર કુરબાનીનું કોઈ ભારણ રહેશે નહીં.

સરકાર હાજીઓને કુરબાની કરવા માટે દબાણ કરી રહી નથી. જો કુરબાની કરવી જ હોય, તો તે સરકારી "અદહી પ્રોજેક્ટ" દ્વારા જ કરવી પડશે, એવો સરકારનો આદેશ છે. તેથી જે લોકો રોઝા રાખશે અથવા ફિદ્યા આપશે, તેઓ આ આદેશ હેઠળ આવશે નહીં.

તેમજ, જે હાજીઓ ઝુલ-હિજ્જાની શરૂઆતમાં મક્કા પહોંચી રહ્યા હોય, તેઓ પણ 'હજ-એ-ઇફરાદ' ની નિયત કરી શકે છે. તેમને થોડા દિવસ એહરામની પાબંદીઓમાં રહેવું પડશે, પણ તેમાં કોઈ મોટી મુશ્કેલી નથી. સાવધાની રાખવી જરૂરી છે, કારણ કે જો એહરામમાં કોઈ ભૂલ થશે તો 'દમ' (પ્રાયશ્ચિત તરીકે પશુની કુરબાની) અનિવાર્ય બની શકે છે. હજ-એ-ઇફરાદનો સહારો લઈને આ તમામ મુશ્કેલીઓથી બચી શકાય છે.

---

નિષ્કર્ષ અને અંતિમ સલાહ

• જે લોકો સાવધાની રાખી શકે છે અને એહરામની પાબંદીઓ નિભાવી શકે છે, તેઓ જો ઝુલ-હિજ્જાની શરૂઆતમાં મક્કા પહોંચે તો 'હજ-એ-ઇફરાદ' કરી લેવું વધુ સારું છે.
• આ મારી અંગત ભલામણો છે, હું કોઈના પર દબાણ કરતો નથી. હુકમ કરનાર તો માત્ર અલ્લાહ જ છે.
• મેં શરીયતના જે આદેશો પુસ્તકોમાં વાંચ્યા છે તેનાથી હાજીઓને વાકેફ કર્યા છે, હવે આગળ શું કરવું તે નિર્ણય હાજીઓએ પોતે લેવાનો છે.
• રોઝા અંગેનો આ મસલો 'દુર્ર-એ-મુખ્તાર' અને અન્ય ફિકહના પુસ્તકોમાં વિગતવાર ઉપલબ્ધ છે.જો તમે તેને ઉર્દૂમાં જોવા માંગતા હો, તો તમે તેને બહાર-એ શરિયતના છઠ્ઠા ભાગમાં, કુરાનના વર્ણનમાં અને હજ તમત્તુના વર્ણનમાં જોઈ શકો છો. જોકે, આલિમો માટે, તેઓ એક જ્ઝિયાનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે. તે તનવીર અલ-અબસાર અને દુર્ર-એ-મુખ્તારમાં છે:

وذبح القرآن بعد رمي يوم النحر وإن عجز صام ثلاثة أيام ولو متفرقة آخرها يوم عرفة ندبا رجاء القدرة على الأصل و سبعة بعد تمام أيام حجه فرضا أو واجبا أين شاء لكن أيام التشريق لا تجزيه لقوله تعالى وَ سَبْعَةٌ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلى أَهْلِهِ" (البقرة، الآية: (١٩٦) أي فرغتم من أفعال الحج . (الدر المختار / باب القرآن) والله تعالى اعلم

"અને 'કિરાન' (હજ) ની કુરબાની 'યૌમુન નહર' (૧૦મી ઝુલ-હિજ્જા) ના દિવસે 'રમી' કર્યા પછી કરવી. અને જો કોઈ (કુરબાની કરવાથી) લાચાર હોય, તો તેણે ત્રણ રોઝા રાખવા; જો કે તે અલગ-અલગ દિવસોમાં પણ રાખી શકાય છે. આ રોઝાનો છેલ્લો દિવસ 'અરફા' નો દિવસ (૯મી ઝુલ-હિજ્જા) હોવો મુસ્તહબ (ઉત્તમ) છે, જેથી કુરબાની (અસલ વિધિ) પર શક્તિ મેળવવાની આશા રહે. અને બાકીના સાત રોઝા હજના દિવસો પૂરા થયા પછી રાખવા, જે ફર્ઝ અથવા વાજિબ છે; તે (પોતાની ઈચ્છા મુજબ) ગમે ત્યાં રાખી શકાય છે. પરંતુ 'તશરીક' ના દિવસોમાં (૧૧, ૧૨, ૧૩ ઝુલ-હિજ્જા) રોઝા રાખવા પૂરતા (માન્ય) ગણાશે નહીં. કારણ કે અલ્લાહ તઆલાનું ફરમાન છે: 'અને સાત (રોઝા રાખવા) જ્યારે તમે પાછા ફરો' (સૂરહ બકરહ, આયત: ૧૯૬), એટલે કે જ્યારે તમે હજની વિધિઓમાંથી ફારિગ (નિવૃત્ત) થઈ જાવ. વલ્લાહુ તઆલા આલમ (અલ્લાહ સૌથી વધુ જાણે છે)."

મુખ્ય મુદ્દાઓ:

• કિરાન હજની કુરબાની: રમી કર્યા પછી કરવી જોઈએ.
• રોઝાનો વિકલ્પ: જો કુરબાની શક્ય ન હોય, તો કુલ ૧૦ રોઝા રાખવા (૩ હજ દરમિયાન અને ૭ હજ પછી).
• મનાઈ: તશરીકના દિવસોમાં રોઝા રાખી શકાતા નથી.

---

સહી અને સિકકો
મુફ્તી મુહમ્મદ નિઝામુદ્દીન રિઝવી
ખાદિમુલ ઇફતા, જામિયા અશરફિયા, મુબારકપુર
૮ રમઝાન મુબારક ૧૪૪૭ હિજરી / ૨૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ઈસવી

લેખક: મુફ્તી મુહમ્મદ નિઝામુદ્દીન રિઝવી

ઉર્દુનું ગુજરાતી ભાષાંતર: પીર સૈયદ ઈશાકમિયાં અલઅબ્બાસી અલહાશિમી

ખાનકાહ-એ-આલીયા:
નકશ઼બંદીયા-ચિશ્તિયા-સાબિરીયા-અશરફીયા
ભુજ કચ્છ

લેખક મુફ્તી મુહમ્મદ નિઝામુદ્દીન રિઝવી જામિયા અશરફિયા, મુબારકપુરના શયખ-ઉલ-હદીષ અને ફતવા વિભાગના હેડ છે.

તેમના સંપર્કની માહિતી આ ઉર્દુ ફતવાના લેટરહેડ પર નીચે મુજબ છે:
Email: mdnizamuddinrizvi@gmail.com
Mob: 9450119650

નોંધ:

આ ફતવામાં હજયાત્રીઓ માટે હજના જે પ્રકારોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, તેની ટૂંકમાં સમજૂતી નીચે મુજબ છે:
ફતવામાં મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારની હજ વિશે વાત કરવામાં આવી છે:

• હજ-એ-ઇફરાદ (Hajj-e-Ifrad): આ હજમાં હાજી માત્ર હજની જ નિયત (સંકલ્પ) કરે છે અને ઉમરાહ તેની સાથે સામેલ નથી હોતો. મુફ્તી સાહેબના જણાવ્યા મુજબ, હજ-એ-ઇફરાદમાં કુરબાની કરવી વાજિબ (ફરજિયાત) હોતી નથી.
• હજ-એ-તમત્તુ (Hajj-e-Tamattu): આમાં હાજી પહેલા ઉમરાહ કરીને એહરામ ખોલી નાખે છે અને પછી હજના દિવસોમાં ફરીથી એહરામ બાંધે છે. આ હજ કરનારાઓ માટે કુરબાની કરવી વાજિબ છે.
• હજ-એ-કિરાન (Hajj-e-Qiran): આમાં હાજી ઉમરાહ અને હજ બંને માટે એકસાથે એહરામ બાંધે છે અને ઉમરાહ પછી પણ એહરામમાં જ રહે છે. આમાં પણ કુરબાની કરવી વાજિબ હોય છે.

મુખ્ય સલાહનો સારાંશ:
મુફ્તી સાહેબ સૂચવે છે કે જે લોકો સરકારી "અદહી પ્રોજેક્ટ" દ્વારા કુરબાની કરવામાં મુશ્કેલી અનુભવતા હોય અથવા શંકા ધરાવતા હોય, તેઓ હજ-એ-ઇફરાદની પસંદગી કરી શકે છે કારણ કે તેમાં કુરબાનીની ફરજિયાત જરૂરિયાત હોતી નથી.

હાજી સાહેબોના સંદર્ભ માટે નીચે ઉર્દુ ફતવો પ્રસ્તુત છે:

Courtesy:Mufti Muhammad Nizamuddin Rizvi

Courtesy:Mufti Muhammad Nizamuddin Rizvi

Courtesy:Mufti Muhammad Nizamuddin Rizvi